Fa’u mo fakalea  ‘ehe ngaahi kautaha ongoongo mo e kau faiongoongo ‘a Tonga makatu’unga ‘I he tokoni fakapa’anga ‘a e UNESCO pea mo WCCC.

Talateu

‘Oku fakatokanga’i ‘e he kau faiongoongo mo e kau ngaue ‘i he ngaahi kautaha ongoongo ‘i Tonga ni ‘a e fiema’u ke fatu mo fokotu’u ha ngaahi fakakaukau felave’i mo e lipooti ki hono fakamamahi’i ‘o e kakai fefine mo e fanau iiki. ‘E tokoni eni ki hono fakahinohino mo hiki hake ‘a e tu’unga faka’efika mo fakavaha’apule’anga ‘o e lipooti mo e fa’u talanoa fekau’aki mo e kaveinga ni.  Ko hono fa’u mo fakatahataha’i e ngaahi fakakaukau ko eni na’e ngaue ki ai ‘a e kau faiongoongo, kau ngaue fakafaiongoongo, ngaahi kautaha tufaki ongoongo pe mitia mo e Senita Tokangaekina ‘a e Kakai Fefine mo e Longa’i Fanau (WCCC) ‘i he poupou mo e tokoni ‘a e ‘ofisi ‘o e UNESCO ‘i ‘Apia, Ha’amoa.

Faka’uhinga

Koe fakamamahi ki he kakai fefine mo e fanau iiki ko hono fakafepakii ‘a e totonu ’a e tangata ‘o  tatau pe ia mo e fakamamahi ki ha fefine koe’uhi ko e ‘ikai lava fakahoko hono fatongia.

Na’e fakatokanga’i hono ‘analaiso ‘a e ngaahi ‘ulungaanga ‘oku faikehekehe ai ‘a e kakai tangata mo e kakai fefine  mei hono fa’u ‘a e ngaahi talanoa mo e ongoongo felave’i mo e fakamamahi kihe kakai fefine pehe ki he fakamamahi kihe kakai fefine koe’uhi koe ‘ikai lava fakakakato hono fatongia, pea mahino ai ko e taha e tupu’anga tefito ‘o e palopalema ni, ko e ‘ikai ke potupotu tatau ‘a e mafai ‘i he va ‘o e kakai fefine mo e kakai tangata, ‘a ia ‘oku tupu mei ai ‘a e langa ‘avahevahe pe ko e fakamavahevahe. Ko e fakamamahi ‘oku fakahoko ki he kakai fefine tupu mei he ‘ikai lava hono fatongia – ‘oku fakhoko hangatonu pe ia pea toe hokohoko hono fai, pea koe fakamamahi ‘oku fu’u totu’a ‘ene uesia ‘i he kakai fefine.

Ko e faka’uhinga fakamamani lahi ‘o e fakamamahi ki he kakai fefine ‘oku ha ‘i he tu’utu’uni ‘a e pule’anga fakatahataha (UN) ki hono ta’ota’ofi ‘a e fakamamahi ‘o e kakai fefine 1993: “Ko e fakamamahi ki he kakai fefine ‘oku ‘uhinga ia ko ha fa’ahinga ngaue ‘oku hoko ke uesia pe ngalingali ke hoko ai ha maumau pe uesia fakaesino, fakaeloto pe faka’atamai ki ha fefine, kau ai ha fa’ahinga ngaue fakamanamana, ‘ulungaanga fakamalohi ke fakafepaki’i pe fakasi’ia ha tau’ataina – ‘o tatau ai pe pe ‘oku hoko ‘i ha feituu fakapule’anga pe ‘i ha mo’ui taautaha.”(Kupu 1)

Oku tukupa ae puleanga Tonga ke taofi a e fakamamahi ki he kakai fefine: “’Oku fakatokangai e he puleanga Tonga a e fiemau ke fakahoko i he tuunga maolunga taha a e ngaue ke taofi a e fakamamahi ki he kakai fefine. Oku felavei eni mo hono pukepuke e makatuunga mahuinga o e ulungaanga faka-Tonga i he lototoo, fakaapaapa mo e ofa. Oku mau fakatokangai ae mahuinga ke talitekei mo solova ae palopalema hono fakamamahii o e kakai fefine mo e fanau ihe tuunga kotoa pe oku iai ae anga e nofo ihe komiuniti, ka ikai, e fakatuutamaki eni ki he  malu a e faahinga o e tangata. Ko hotau fatongia ia ke fai ha ngaue i he taimi kotoa pe oku hoko ai ae kakai fefine moe longai fanau koe taketi oe fakamamahi. Kuopau ke tau fakapapaui ko hotau fatongia fakafonua ia ke lahiange hono akoi a e kakai, o hange kenau ilo kihe mahuinga ke tatau a e malu a e tokotaha kotoa pe fakatatau ki he lao pea tauataina mo au kihe fakamaau totonu. Ko e mea ia a Nopele Vaea, ko e Minisita ki he Potungaue Fakalotofonua a e puleanga Tonga i he fakatahaanga hono 57 a e Komisoni Felavei moe Tuunga o e Kakai Fefine, 2013.

FAKAMAMAHI KI HE KAKAI FEFINE MOE FANAU FEFINE ‘o tatau pe ‘i he feitu’u fakapulea’nga pe ‘iha mo’ui taautaha, kae ‘ikai fakangatangata ki he fakamamahi:

Fakaesino: ta, tuki, vaku, teke’i, u’u, tutu, hapo, fakamalohi, tu’uofi, ‘anuhi, tu’usi, fusi/halu’i, ngaue’aki ha me’a fefeka, fakamau’u ki he holisi, la’u ke takataka’uli, moloki pe tui’i ‘aki ha me’alele, kai ha me’a ‘oku ‘ikai ko ha me’atokoni hange ko ha kele/pelepela pe ko ha maka.

Fakalielia: fa’ahinga ala na’e ‘ikai ke fiema’u, amo/ fotofota, alakovi pe ‘uma ki ha konga ‘o e sino, fakamalohi ke (hokaniu) alakovi pe ‘iate ia (masturbation), to’onga fakalielia ‘i he ngaue’anga, fa’u faiva fakalielia, fakamalohi ke siofi ha naunau fakalielia pe fakamalohi ke faitaa’i ke ma’u ai ha ngaahi ‘ata fakalielia, fetuku ta’efakalao ‘ae kakai ‘ihe ‘uhinga fakalielia ke ma’u ai ha pa’anga, fakamanamana ke ma’u ha ‘imisi pe vitio fakalielia ka ‘ikai ‘e tufaki ho ‘imisi fakalielia ki ha kakai, fakamala’ia, pa’usi’i pe fakamamahi fakalielia’i ‘a e fanau iiki, tohotoho ‘i he nofo mali, tohotoho.

Fakaeongo: fakaanga/tukuaki’i ‘o ngaue’aki ha ngaahi lea ta’efe’unga, fakasi’ia, fakahingoa, lea ta’etaau, kaila’i, kapekape’i, fai ha ‘ulungaanga ke tukuhifo ha ngeia ha taha, ko ha fakakata ke holoki hono tu’unga pe molale, fakasitu’a’i ha ‘ofa pe koha ala pe tokanga ‘oku fai atu, ongo’i li’ekina pe tuenoa,  loka ‘a e mamahi ‘i tu’a ke ‘oua ‘e toe hu ki fale,  ta’ofi ‘a e mamahi ke ‘oua ‘e toe sio ki hono famili

Faka’ekonomika: ‘ave ‘ae pa’anga ‘a e mamahi meiate ia, fa’ao ‘a e naunau e mamahi mo maumau’i ‘ene koloa, muimui’i ‘a e founga ngaue’aki ‘e he mamahi ‘ene pa’anga pe koe ‘ikai pe ke ‘oange ‘a e pa’anga ‘a e mamahi neongo koe tokotaha ‘oku ne fai ‘a e fakamamahi ko e tokotaha ma’u’anga pa’anga tefito ia ki he famili kae nofo ‘a e mamahi ‘i ‘api ‘o tokanga’i mo tauhi ‘a e ‘api.

FAKAKAUKAU ‘I HE LIPOOTI ‘O E FAKAMAMAHI KI HE KAKAI  FEFINE MO E FANAU FEFINE ‘I TONGA

  1. TOKANGA KIA KOE

’Oku ‘ikai ke hao ‘a e kau faiongoongo moe kau ngaue faka-faiongoongo mei he fakamamahi ‘oku fai ki he kakai fefine mo e fanau fefine moe fakamamahi ‘oku fai ki ha fefine koe’uhi koe ‘ikai lava fai hono fatongia: Kapau ‘oku fakamamahi’i ha faiongoongo pe hao mo’ui mei ha fa’ahinga fakamamahi ‘oku mahu’inga ke ‘ilo ‘e malava ke ke a’u ki ha tu’unga ‘e matu’aki fakatu’utamaki pea uesia koe  ai mei ha fakamatala ‘e fakaha atu kiate koe. ‘E malava ke fakatupu ‘e he tu’unga ko ia ha ngaahi ongo ‘oku tuifio kau ai ‘ae fakamamahi moe fakalilifu ha fa’ahinga me’a na’a ke a’usia na’e hoko tonu kiate koe pe ki ha taha ‘oku mo vaofi.

Fakapapau’i ‘oku ke tokanga’i koe lolotonga ho’o ngaue:  fetu’utaki mo ha tokotaha tokoni fakafeauloto (counselor) ke fakapapau’i te ke lava pe ‘o talanoa’i ha faingata’a na’a ke fetaulaki mo ia. Vakai ki he konga faka’osi ‘o e fakamatala ni ‘oku ha ai ‘a e ngaahi fakamatala ki ha tokotaha tokoni fakafeau loto ke ke fetu’utaki ki ai.

Fiemalie ke ke mavahe pe holomui mei ha fo’i ongoongo: Kapau ko e founga hono muimui’i ha ongoongo felave’i moe fakamamahi ki he kakai fefine ‘oku ne fu’u uesia ‘e ia ho’o ongo, ‘oua te ke faingata’a’ia pe mo hoko atu ho’o ngaue. ‘Oku malava pe ke ta’ofi ho’o ngaue ki he fo’i ongoongo ko ia ka ke ngaue ki ha ongoongo kehe, pe ko ho’o ‘ave ‘a e fo’i ongoongo ‘oku ne uesia koe, ke ngaue ki ai ha taha kehe ‘i ho’o kaunga ngaue pea ke talanoa ki ai felave’i mo e ngaahi fakamatala kuo ke ‘osi ma’u. Vahevahe kenau ‘ilo ‘a e ngaahi fakakaukau ko eni ‘i he fakamatala (TIP-SHEET) ke tokoni ki hono fa’u ‘ae ngaahi ongoongo mo e talanoa felave’i mo e fakamamahi ‘o e kakai fefine.

Kumi tokoni: ‘O kapau ‘e ongo’i mafasia ho’o fakakaukau mo e ongo ‘i he ngaue ki hono tanaki ‘a e fakamatala ki ha fo’i ongoongo felave’i mo e fakamamahi’i ‘oe kakai fefine, ‘oku fiema’u ke ke tafoki ‘o kumi tokoni. Ko e faka’ilonga ia ‘oku fiema’u ke ke vahevahe ‘a e me’a na’e hoko koe’uhi ke ta’ofi ha’o fou ‘i ha faingata’a pe mafasia tatau ‘i he kaha’u. Ko e fakamatala ke ke fetu’utaki ki ha tokotaha tokoni fakafeau loto ‘o kumi tokoni ‘oku ha atu ia ‘i he peesi faka’osi ‘o e fakamatala ko eni.

  1. FIEMA’U KE MAHINO KIATE KOE ‘A E FAIKEHEKEHE ‘I HE TA MO E FAKAMAMAHI KI HE KAKAI FEFINE MO E FAKAMAMAHI ‘OKU FAI KI HA FEFINE TUPU MEI HE ‘IKAI LAVA FAKAKAKATO HONO FATONGIA KO E FEFINE IA

Tupu’anga tefito ‘o e fakamamahi ki he kakai fefine:  ko e tupu’anga tefito ‘o e fakamamahi ki he kakai fefine mo e fanau fefine ‘oku makatu’unga ia mei he fakamamahi ki ha fefine koe’uhi ko ‘ene fefine.. ‘Oku kau ai ‘a e faikehekehe ‘ihe va ‘oe ngaahi mafai, ‘a ia ‘oku ha eni ‘i he hoko ma’u pe ‘a e

kakai tangata ko e kakai ia ‘oku nau fai ‘a e fakamamahi pea ko e kakai fefine ‘a e mamahi. Ko e faikehekehe ‘i he tu’unga taautaha ‘o ha taha, ko hono tu’unga ‘a e famili, tu’unga ‘ihe kolo mo e sosaieti ‘oku fa’a fakataha’i ia ‘o tupu ai ‘ae ngaahi faingamalie ke hoko ‘ae fakamamahi.

Fokotu’u ha polokalama ke ‘ilo lahi ‘a e kakai ki he ngaahi kaveinga felave’i mo e fakamamahi ‘oku hoko ki he kakai fefine: ‘E tokoni eni ke toe lelei ange ‘ae lipooti mo e ngaahi fakamatala ‘e tuku atu ‘e he tokotaha ngaue fakafaiongoongo ‘o fakafou ‘i he fakamatala ‘e ma’u mei he kau mataotao ‘i he mala’e ko eni, hange ko ha tokotaha ‘oku ne taukave malohi ke ta’ofi ‘a e fakamamahi ki he kakai fefine, ko ha loea, ‘ofisa polisi, ‘ofisa mo’ui mo e ngaahi senita ‘oku lipooti ki ai ‘a e ngaahi palopalema ‘o e ta mo e fakamamahi.

‘Oku ‘ikai ke tatau ‘a e ongoongo kotoa pe felave’i mo e fakamamahi ‘o e kakai fefine: ‘oua ‘aupito na’a ke ngaue’aki ha’o fakakaukau pe ‘a’au pe fakamahamahalo ki he me’a na’e hoko. ‘E malava pe ke tonu ‘ae tupu’anga tefito ‘o ha fakamamahi na’e hoko ka koe talanoa pe ongoongo felave’i mo e fakamamahi na’e hoko he ‘ikai pe ke tatau ia ‘i he taimi kotoa pe.

Fakakau ‘i ho’o lipooti pe fakamatala ‘ae nunu’a ‘o e ngaahi me’a fakasosiale mo e ‘ulungaanga fakafonua ‘oha fa’ahinga fakamamahi ki he kakai fefine: ta’ofi hono tukuhifo ke ongo fakafiemalie pe ‘ae fakalilifu pe fakatu’utamaki ‘o ha hia na’e hoko koe’uhi ‘oku ke fakatupu ‘e koe ‘a e ngaahi uesia ‘i he vaha’a taimi loloa ki he tokotaha mamahi.

Lipooti ke ta’ota’ofi ‘a e fakamamahi ki he kakai fefine ‘i Tonga ni:  Sio ke toe loloto ange ki he fo’i talanoa ‘i he taimi ‘oku lipooti ai. Ngaue’aki mo fakafehoanaki ‘ae ngaahi fika pe sitetisitika fakafonua na’e lekooti felave’i moe fakamamahi ‘o e kakai fefine. Vakai ki he kupu 6 ki he founga hono ma’u ‘ae ngaahi sitetisitika kuo fakatahataha’i ‘e he ngahi kautaha ngaue ki he palopalema ni mo e ngaahi kautaha tefito ‘i Tonga ni.

Fakakaukau na’e ‘ikai ke nofo tokotaha pe ‘a e mamahi pe koe tokotaha na’e hao mo’ui mei ha fakamamahi: ‘oku fa’a hoko ‘a e lotolahi ‘a e tokotaha ke ha’u ‘o vahevahe hono mamahi, koe fakalotolahi ia ki ha ni’hi kehe ke nau vahevahe ‘enau a’usia.

MANATUI: E malava ke hokohoko hoo fetaulaki moe foi lea ko e tokotaha mamahi mo e tokotaha hao moui mei ha fakamamahi. I heene pehee oku mahuinga ke mahino kiate koe a e faikehekehe o e ongo foi lea ko eni. Ko hono ngaueaki o e foi lea tokotaha mamahi e malava ke ngaueaki ki ha taha nae vaivai hono ivi ke ne fakafepakii a e fakamamahi nae fai ange, pe vaivai o iku ki hono fakaataa a e fakamamahi ke hoko kae ikai ke launga pe fakafepaki kae toutou kole fakamolemole pe ke taofi a e fakamamahi, pe koe vaivai a e ivi o ikai lava ia ke launga kae tali pe ae fakamamahi nae hoko.

I he taimi tatau pe, ko hono ngaueaki a e foi lea tokotaha hao moui mei ha fakamamahi oku fakatokangai ai a e ivi malohi mo e feinga a e tokotaha koia ke ne fakafepakii a e fakamamahi oku fai ange, neongo a e faingataa lahi mo e maumau pe uesia oku ne fehangahangai mo ia. Oku mahino ki he ngaahi kautaha a e lotolahi oku mau e ha taha oku hao moui mei ha fakamamahi pea koe mea ataataa pe ia ae tokotaha mamahi pe hao moui mei ha fakamamahi ko fe ae fakauhinga e loto ia ke ngaueaki kiate ia KA oku ikai koe fatongia ia ae tokotaha faiongoongo ke ne fakahingoa ha taha o fakatatau ki heene fakauhinga aana. Oku totonu ketau fakaapaapai a e fili a e fefine pe e loto ke ngaueaki ae foi lea koe tokotaha mamahi kiate ia pe ko e tokotaha ne hao moui mei ha fakamamahi.

  1. LEA

Faka’ehi’ehi mei hono ngaue’aki ‘ae fo’i lea, fo’ui: Kapau na’e pehe ‘e ha fefine na’e tohotoho’i ia lolotonga ‘ene kaukau ‘i ha matatahi, ‘oua te ke toe fehu’i ‘e koe pe ko e ha e ‘uhinga ‘ene kaukau tokotaha ‘i he matatahi?’ Pe ko hono fakafehu’i ki ha fefine na’e fakamamahi’i fakalielia’i ‘i ha ngaue’anga ko e ha hono vala na’e tui? ‘Oku fakaha mei he kau fekumi ko e ngaahi fehu’i pehe ni ‘oku malava ke ne maumau’i mo uesia ‘ae tu’unga faka’atamai ‘o e mamahi koe’uhi ‘oku taumu’a ‘ae fehu’i ia ke fakahaa’i ko e fo’ui pe ia ‘o e fefine na’e iku ai ki hono fakamamahi’i.

Fakamatala ke tonu ‘a e fakamamahi: fakaha ko e fakamalohi fakalielia kapau ko e fakamalohi fakalielia na’e hoko kae ‘oua ‘e fakamatala’i ko ha felauaki pe ta’efemahino’aki na’e hoko ‘i he ngaue’anga PE fakaha ko e tohotoho kapau ko e tohotoho na’e hoko kae ‘oua ‘e lipooti ia koe ta na’e fai kiha fefine. Ko e hala ‘a e lea ‘oku ngaue’aki, ‘oku ne fakasi’ia ‘e ia ‘a e fakamamahi totonu na’e hoko ‘o hange ia na’e ‘ikai ko ha me’a na’e tonu ke lipooti.

Ngaue’aki ‘a e lea totonu: Ngaue’aki ‘a e tokotaha mamahi pe ko ha tokotaha na’e hao mo’ui mei ha fakamamahi. Feinga ma’u pe ke ‘oua te ke ngaue’aki ha ngaahi lea ‘oku hange ia ko e fo’ui pe ‘o e tokotaha mamahi na’e iku ai ‘o to ki he faingata’a. Hange ko eni, ‘kapau na’e ‘ikai te ne tui ‘a e vala ko ia, na’e ‘ikai mei tohotoho’i ia.’

Fakahingoa ‘a e fakamamahi: ‘oua te ke fakama’opo’opo pe aofangatuku ‘e koe ‘a e talanoa koe’uhi ‘oku te’eki ai ke mateuteu ‘a e kakai ke nau tali ‘a e faingata’a ‘o e palopalema na’e hoko. Kapau ‘oku fakahingoa mai ‘e he tokotaha mamahi ‘a e fakamamahi pea ke lipooti fakatatau ki he fakamatala na’e fakahoko atu.

 

  1. KO ‘ENE TALANOA: FAKA’EKE’EKE

Vakai pe ‘oku ‘i ai ha taha kehe ‘e loto ‘a e tokotaha na’e hoko ki ai ‘a e fakamamahi ke kau fakataha mo ia lolotonga pe ‘osi ‘ae faka’eke’eke, telia na’a fiema’u ha poupou fakaeongo: ‘e lava pe ha memipa hono famili pe kaungame’a ofi ‘oku falala ‘a e tokotaha te ke faka’eke’eke ki ai. ‘Oku ‘i ai ‘a e kau fale’i mo e kakai ‘oku nau taukei ‘i he ngaue mo e ni’ihi kuo uesia koe’uhi ko ha fakamamahi pea ‘oku ‘ataa ke nau tokoni. ‘E lava pe ke ke fetu’utaki kiate kinautolu felave’i mo ho’o palani faka’eke’eke mo kole ha taha ‘iate kinautolu ke nau kau fakataha mo koe ‘i ho’o faka’eke’eke telia ha fie talanoa ‘a e tokotaha mamahi mo e fakafofonga mei he senita ‘oku nau tokangaekina ‘a e me’a ni.

Ko e me’a lelei ke ke ngaue vaofi ‘ihe taimi ‘oku ke palani ai ke fai ha faka’eke’eke mo e senita ‘oku nau tokangaekinga ‘a e fakamamahi ‘o e kakai fefine mo e fanau iiki. ‘E lava leva ai ke fakapapau’i ‘oku muimui’i ‘a e tu’unga faka’efika ‘o e fakamatala pea ke nau ‘i ai tonu ko e poupou ofi taha ki he tokotaha mamahi.

Faka’ataa ‘ae tokotaha mamahi ke ne fili ‘a e ‘aho mo e taimi ‘oku loto ke talanoa atu ai. ‘Eke pe ‘e fiema’u tokoni hange ko ha me’alele ke ‘omai ia pe ko ha taha ke ne tokanga’i ‘ene fanau pe ko ha taha ke fakatonu lea ki ‘ene fakamatala. Fakapapau’i te mo felotoi ki ha taimi lelei mo ha feitu’u pau ke fai kiai ‘ae talanoa pe faka’eke’eke pea ke tauhi pau ki ai. Ko e lahi ‘o e ngaahi faka’eke’eke ‘oku ‘i he houa ‘e 2 ki he 3 ke ma’u kakato ‘a e ngaahi fakamatala. ‘Oku mahu’inga ke ke tuku taimi ‘i he hili ‘a e faka’eke’eke ke fai pe ha po talanoa mo e tokotaha mamahi.

‘Eke pe ‘oku ‘iai ha taha ‘oku ‘ikai fiema’u ke ‘iai lolotonga ‘ae fake’eke’e: ‘oku mahu’inga eni koe’uhi ka ‘asi mai ha tokotaha ‘oku ‘ikai loto ‘ae tokotaha ‘oku ke faka’eke’eke ke ‘iai mo fanongo ki ho’omo talanoa pea ‘e mahino kiate koe ‘ae tu’unga koia. ‘I he’ene pehee toe fokotu’utu’u leva ha taimi kehe ke fai fakalelei kiai ‘ae faka’eke’eke.

☐ Faka’ehi’ehi mei he fehu’i ‘e tali ‘IO pe ‘IKAI: Koe founga lelei ke fakapapau’i ‘ae kakato ‘ae tali kiha fehu’i ke ke kamata ‘aki ‘ae founga fakalea koeni: Kataki ke ke fakamatala’i mai ange ho’o a’usia …  Te ke lava talamai fekau’aki … fakamatala’i mai ange koeha ho ‘uhinga…..

 

Faka’ehi’ehi mei he tukuaki’i hangatonu pe heliaki ‘ae tukuaki’i ‘ae fakamamahi ‘o pehe koe fakamamahi na’e hoko ko hono fo’ui pe ‘o’ona: pe koe faka’ehi’ehi mei he fakamatala ke ke fakaha koe fakamamahi na’e mei lava pe ke ta’ofi ‘ene hoko, pe ko ho’o fakafepaki’i ‘e koe ‘ae fakamamahi na’e hoko, fakatata’aki: Koeha ho’o lea na’e fai ki ho’o husepaniti kimu’a pea ne tuki’i koe? Koeha na’e ‘ikai ke ke teuteu’i ai ‘ae me’atokoni kimu’a pea ke toki mavahe mei ‘api? Koeha ‘uhinga ‘oku ke ngaue po’uli ai kae ‘ikai ke ke ngaue ‘ihe ‘aho? Koe ha e vala na’a ke tui ki he ngaue ‘ihe ‘aho koia? Koeha na’e ‘ikai ke ke ‘alu ai mo ha taha ki falekoloa?

‘Eke ‘ihe founga koeni:  Fakamatala’i mai koeha e ngaahi me’a na’e hoko ‘o iku ai ki he ta, te ke lava fakamatala’i mai koeha ‘ae ta/fakamamahi na’e fai?  Koeha e me’a na’e hoko ‘ihe ‘osi ‘ae ta/fakamamahi? Koeha ho’o faka’amu ki he kaha’u?

  1. FAKAFEHOKOTAKI KI HE NGAUE ‘AE PULE’ANGA

☐ Vilitaki kihe sino ngaue felave’i tonu:  Kuo lahi ‘ae ngaahi tukupa kuo fai ‘ehe pule’anga Tonga ke fakangata ‘ae fakamamahi kihe kakai feifne ‘/ihe ngaahi ta’u lahi kuohili. ‘Oku kau ai ‘ae ngaahi tukupa fakafonua, fakafeitu’u mo fakavaha’apule’anga. Koe tapou kihe pule’anga ke taliui ki he ngaahi tukupa koeni, koe kole ia ha ngaue ke fai ‘o fakafou ‘ihe ngaahi ongoongo moe fakamatala ‘oku ngaue kiai. ‘Aia ‘oku ha mei he ngaahi talanoa felave’i mo ha taha kuo hoko kiai ha fakamamahi ‘ae faikehekehe lahi moe ngaahi pole ‘oku fepaki moe kakai fefine moe longa’i fanau ‘oku fakamamahi’i ‘ihe feinga  ke a’usia ‘ae tokoni totonu kenau ma’u, ke a’u kihe fakamaau ‘ihe taimi ‘oku fakafe’atungia’i ai ‘enau totonu – ‘oku totonu ke fuatautau eni ki he ngaahi tukupa kuo fai ‘ehe pule’anga. Koe ngaahi tukupa tefito koia ‘oku ha atu koeni:

Tu’utu’uni Fakafonua kihe Fakalakalaka ‘ae Fefine moe Tangata: fetu’utaki kihe va’a ngaue ma’ae kakai fefine ‘ae Potungaue ki he Ngaahi Ngaue Fakalotofonua – Women Affairs Division (WAD) Phone: 27 145, ki ha tatau ‘oe tu’utu’uni  koeni pea vakai ai ki he ngaahi palopalema fakafamili mo fakasosiale.

Tu’tu’uni kau taki Pasifki kihe potupotu tatau ‘a fafine mo tangata 2012

http://www.forumsec.org/resources/uploads/attachments/documents/2012%20Forum%20Communique,%20Rarotonga,%20Cook%20Islands%2028- 30%20Aug1.pdf

Beijing Platform for Action:

http://www.unwomen.org/~/media/headquarters/attachments/sections/csw/pfa_e_final_web.pdf

UN Declaration on the Elimination of Violence Against Women:

http://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.html

Government Commitments to the Commission on the Status of Women:

http://www.unwomen.org/en/csw/previous-sessions/older-sessions (click on year and go to ‘Member States’ and click on Tonga.

 

  1. NGAAHI SITETISITIKA MO E FAKAMATALA

 

☐ ‘Oku lahi ‘ae ngaahi fakamatala felave’i moe fakamamahi kihe kakai fefine (VAWG ) ‘ihe ‘initaneti: ‘oku ‘oatu ai ‘ae tu’unga fakamamani lahi felave’i moe fakamamahi kihe kakai fefine. ‘E ‘aonga ‘ae links koeni ki ho’o fekumi: http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs239/en/

http://www.unwomen.org/en/what-we-do/ending-violence-against-women/facts-and-figures

☐Koe lipooti fakama’opo’opo ‘ehe United Nations Fund for Population (UNFPA) ‘ae fakamamahi kihe kakai fefine ‘ihe pasifiki: koe lipooti koeni  ‘oku ne ‘oatu ‘ae fakakaukau ke lava ‘o fakafehoanaki ‘ae tu’unga ‘oku ‘iai ‘ae palopalema ni ‘ihe pasifiki. Koe fuofua savea pehe ni na’e fakahoko ‘i Tonga ni ‘ehe kautaha Ma’a Fafine mo Famili (MFF) pea koe ola ‘oe ngaahi fekumi na’e fai ‘ihe pasifiki te ke ma’u ia ‘ihe:

Countryoffice.unfpa.org/pacific/2013/07/31/7502/violence_against_women_vaw_in_the_pacific/

Savea Fakafonua ‘a Tonga: Tonga National Study: koe savea na’e fai ‘ehe kautaha Ma’a Fafine moe Famili ‘e ma’u ia ‘ihe: http://www.pacificwomen.org/wp-content/uploads/tonga-vaw-report-final-20121.pdf

Fakatahataha’i ngaahi fika fakafonua: ‘oku malava ke ma’u ‘ae sitetisitika fakafonua ‘ihe fakamamahi ki he kakai fefine meihe Potungaue Polisi moe ngaahi kautaha ‘ikai fakapule’anga. ‘Oku lava ke ma’u moe ngaahi fakamatala fakafou ‘ihe ngaahi fakataha na’e tataki ‘ehe Va’a Ngaue ki he fakamamahi ‘i ‘api ‘ae potungaue. Fika Telefoni: 26 496.

Fakatokanga’i ‘oku te’eki ke maau ‘ae Potungaue Mo’ui moe Potungaue Lao moe ngaue ki hono fakatahataha’i ‘ae ngaahi fakamatala moe ngaahi fika mei he ngaahi sekitoa fekau’aki kotoa pe. Koe taha eni ‘iha ngaue ‘oku feinga lahi ‘ae Potungaue Polisi moe ngaahi sekitoa taautaha ke fakahoko pea tuku mai ‘ae ngaahi fika moe fakamatala koia.

  1. FEINGA KE KE MA’U HA TOE TOKONI MA’AE MAMAHI PE KI HE TOKOTAHA NGAUE FAKAFAIONGOONGO KAPAU ‘OKU KE FIEMA’U HA TOE FAKAMATALA PE KO HA MATAOTAO KE FAKA’EKE’EKE

☐ POLISI: 922 VA’A NGAUE KI HE FAKAMAMAHI ‘I ‘API: 26496

☐ FALEMAHAKI: 23200

☐ FALE’I FAKALAO: Crown Law  24055

☐ SENITA TOKANGAEKINA E KAKAI FEFINE MOE LONGA’I FANAU (WCCC): 22240 – tokoni ma’ae mamahi, pe ko ha tokotaha hao mei ha fakamamahi moe mitia (kau ‘i he ’emau ngaue ‘oku lava fakahoko hono ako’i e kau fale’i, fale’i fakalao, ngaue fakapolisi, fakahoko e ngaue ‘ae neesi lesisita moe fale hufanga)

☐ NGAAHI KAUTAHA FALE’I KEHE:

Ma’a Fafine Mo e Famili (MFF): 23599

Senita Fakafonua ‘a Tonga ma’ae Kakai fefine moe Longa’i Fanau (TNCWC): 26657

Ngaahi kautaha faiongoongo na’anau kau ki hono fakalea mo fa’u ‘a e tohi fakahinohino ni;

 

  • ‘Ofisi ‘o e Palemia
  • Potungaue Ma’u’anga Fakamatala
  • Komisoni Fakamafola Lea ‘a Tonga
  • FM 87.5
  • Nusipepa Talaki
  • Taimi ‘o Tonga Media
  • Nusipepa Kakalu
  • Matangi Tonga Online
  • Nusipepa Talanga